MYŚLENIE WIZUALNE W EDUKACJI

Wizualizacja w edukacji jest zjawiskiem stosunkowo nowym, ale nie obcym. Techniki wizualizacyjne wykorzystuje się szczególnie w nauczaniu języków obcych. Gdy zastanowimy
się jednak dłużej, to odkryjemy, że trudno sobie dzisiaj wyobrazić lekcję bez technik wizualizacyjnych. Wizualizacja pomaga w dokonywaniu interpretacji i rekonstrukcji, w instalowaniu haków pamięciowych, które pozwolą później na odtworzenie potrzebnych  treści, dekodowanie ich
i ułatwienie narracji. 

Wizualizacja treści pomaga w szybszym zapamiętywaniu treści, haseł, komunikatów i powiązań. Obraz zwraca uwagę i angażuje uczniów, bo zwiększa ich zainteresowanie
i tym samym tworzy kotwicę. Jeden z moich uczniów do dzisiaj wspomina mój niezbyt profesjonalny rysunek stworzony w oparciu o fragment „Granicy” Z. Nałkowskiej, który (przywołany w pamięci) ułatwił zdanie egzaminu maturalnego. Dzięki temu rysunkowi odtworzył całą historię i mógł przejść do interpretacji ukrytych znaczeń. Rysunek wizualizował obraz jednostki w świecie ograniczeń.

Zwykły rysunek kredą na tablicy czy pisakiem na tablicy flipchartowej  ułatwia gromadzenie informacji. Operacje umysłowe są wykonywane na wyobrażeniach. Skuteczne nauczanie łączy efekty słuchowe i wizualne, bo człowiek posiada naturalną zdolność  do „słownego postrzegania obrazów”. Wizualizacja podwyższa wskaźniki zapamiętywanych treści. Rysunek dookreśla słowa.

            Wizualizacja treści ma wiele zalet:

-       przyspieszony tryb przyswajania treści;

-       ułatwienie narracji;

-       jasność przekazu;

-       skupienie uwagi na danym zagadnieniu;

-       pomoc w kojarzeniu treści;

-       pomoc w zrozumieniu tych treści;

-       zachęcenie do słuchania;

-       skupienie uwagi;

-       uwzględnienie typów uczenia się;

-       indywidualizacja metod nauczania.

Praca metodą wizualizacji pozwoliła mi na wysunięcie następujących wniosków dotyczących tej metody:

-       wizualizacja pozwala na indywidualne podejście i uwzględnienie możliwości moich uczniów oraz stylów ich pracy;

-       wizualizacja pozwala na tworzenie przyjaznego klimatu w klasie;

-       wizualizacja pozwala na zaangażowanie obu półkul mózgowych;

-       wizualizacja nauczyła uczniów niestandardowego sporządzania notatek;

-       wizualizacja nauczyła skupiania się na sprawach ważnych i najistotniejszych;

-       wizualizacja nauczyła myślenia symbolicznego;

-       wizualizacja wpływała na podświadomość, ułatwiając przypomnienie sobie istotnych wiadomości;

-       wizualizacja to nauka przez zabawę.

Jeszcze parę lat temu mało kto słyszał o czymś takim jak myślenie wizualne.
Dziś coraz więcej konferencji branżowych i spotkań kadry managerskiej  odbywa się z udziałem graphic recorderów i facylitatorów graficznych. Metody te są coraz częściej przenoszone do edukacji.
Na lekcjach języka polskiego, wiedzy o kulturze czy godzinie do dyspozycji wychowawcy uczę moich uczniów, by w czasie rzeczywistym ustrukturyzowali  na papierze treści przekazywane przez nauczyciela  czy kolegów i przedstawili je przy pomocy obrazów, kształtów i haseł. Stosowana na lekcji wizualizacja przybiera różne formy, takie jak

-       Sketchnoting -  czyli notatki rysunkowe, notowanie z elementami szkicowania, rysowania;

-       doodling -  czyli tak zwane spontaniczne bazgroły;

-       graphic recording – czyli tworzenie tak zwanej pamięci grupowej; zapis graficzny pomysłów,  spotkań, lekcji, wykładów;

-       sticky figures – czyli tak zwane patyczaki

Graficzne zapisywanie treści ułatwia ułożenie zagadnień w logiczną całość, pokazywanie niuansów, tworzenie „panoramy” dyskusji. W ten sposób powstaje także materiał do lekcji powtórzeniowych
i dalszej pracy. Uważam, że w wielu aspektach życia ta metoda pozwala nie tylko  dużo lepiej przyswoić informacje, ale także ułatwia logiczne i kreatywne myślenie. Rysunkowe notatki (tworzone wspólnie) ułatwiają dzielenie się wiedzą. Dzięki graficznemu przedstawieniu poznanie opinii innych staje się proste. Graficzne analizowanie problemu, wymyślanie rozwiązań znacząco wpływa na jakość nauczania i ilość zapamiętywanych treści. Za pomocą rysunków mogę pokazać uczniom takie informacje, jak:

-       procesy (w literaturze, sztuce, języku);

-       myśli (koncepcje, teorie, ideologie);

-       chronologię wydarzeń;

Współczesne czasy i współczesna edukacja aż proszą się o wizualizacje, gdyż żyjemy
w społeczeństwie informacyjnym, przeładowanym informacjami, z trudem skupiającym uwagę
na dłużej. Wizualizacja treści ułatwia przekazywanie sobie informacji i rozpowszechnianie ich przez dostępne kanały, takie jak Internet, media społecznościowe itp.

Mózgowi łatwiej przyswoić rysunek niż czysty tekst. Mark Smiciklas w książce „Infonografiki. Praktyczne zastosowanie w biznesie” pisze: „ Każda litera w wyrazie jest w gruncie rzeczy symbolem. Aby przeczytać tekst, mózg musi najpierw zachować się jak dekoder, dopasowując litery
do zachowanych w pamięci kształtów. Następnie rozpoznaje, jak poszczególne litery składają się
na słowa, słowa na zdania, a zdania na akapity. Choć proces ten trwa zaledwie ułamek sekundy,
w porównaniu do szybkości, z jaką mózg przetwarza obrazy, wymaga  on większego wysiłku. Większa szybkość, z jaką przetwarzamy obrazy w porównaniu z tekstem, wynika między innymi
z tego, jak mózg posługuje się informacjami.  O ile dane z obrazów są przetwarzane jednocześnie,
to tekst jest przyswajany linearnie.”

Mózg ma to do siebie, że zwraca uwagę na to, co jest inne, co się wyróżnia. Wizualizacja daje możliwość włączenia elementu nowości. Jest pomostem między nauczycielem a uczniem.  Jak podaje w swojej książce Mark Smiciklas wzrokowcy stanowią 65% naszego społeczeństwa. Włączenie wizualizacji w strategię uczenia się wydaje się więc zasadne. Mózg jest bowiem naturalnie przystosowany do komunikacji wizualnej. Technologie i media cyfrowe przyczyniły się do tego,
że uczniowie stracili naturalną zdolność do utrzymania koncentracji przez dłuższy czas. Programy nauczania przeładowane są danymi, liczbami, statystykami, których umysł nie jest w stanie przyswoić. Może warto więc zastanowić się nad tym, że warto zmienić swój sposób przekazywania wiedzy.

Mark Smiciklas wyróżnia następujące zalety wizualizacji:

-       zwięzłość

-       sens

-       inicjatywa

-       zaangażowanie.

Zwięzłość  wiąże się z przedstawianiem danych (treści) w łatwy do zrozumienia sposób. Wizualizowanie wszystkich treści jest niemożliwe. Należy więc skupić się tylko na tych, które oddają sens naszego przekazu. Pod pojęciem sens kryje się stojąca za rysunkiem historia. Rysunki pomagają w podejmowaniu decyzji (inicjatywa) i przyciągają uwagę uczniów (zaangażowanie).

Jednym z najlepszych narzędzi komunikacji wizualnej jest METAFORA WIZUALNA, która służy praktycznemu celowi, jakim jest ułatwienie dostrzegania i rozumienia zjawisk. Metafory wzbogacają treść przekazu i ułatwiają zrozumienie, zwłaszcza w przypadku bardziej złożonych treści.

Wspaniały przykład zmysłu metaforycznego przedstawia George Lakoff: „Ceny wystrzeliły w górę. Wiemy, że odnosi się to do wzrostu cen, a nie rzeczywistego ruchu w pionie. Skąd jednak to wiemy? Wyobraź sobie, że jako dziecko patrzysz, jak twoja matka napełnia mlekiem butelkę. Za każdym razem, kiedy patrzysz na tę czynność, twój mózg zwraca uwagę na dwie rzeczy: ilość i pionowość.
W wyniku powtórzeń powstaje skojarzenie. To skojarzenie jest metaforą wyżej to więcej.”

Dobrym pomysłem na prezentowanie idei mogą też być KARYKATURY I KOMIKSY. 

Komiksy są jednym z najbardziej plastycznych sposobów wizualizacji. Tom Fishburne zwraca uwagę na to,
że poczucie humoru prezentowane dzięki takim obrazkom pomaga w nawiązaniu emocjonalnej więzi z odbiorcą: „Komiksy sprawdzają się świetnie jako medium komunikacji. Nie cierpią na natłok danych, ludzie lubią je czytać, a same przekazują niezwykle dużo informacji, choć jednocześnie nie zajmują dużo miejsca. Zapewniają prostotę. Sprowadzenie informacji do jednej, prostej myśli, którą można z łatwością przekazać innym, sprawdza się niezwykle dobrze w kontekście komunikacji wizualnej.”

Innowacyjnym narzędziem wizualizacji jest MAPA MYŚLI. Według definicji mapy myśli
są wyrazem myślenia wielokierunkowego, a zarazem naturalną funkcją naszego umysłu. Mapy myśli możemy stosować nie tylko na lekcjach, ale także we wszelkich dziedzinach życia. 

Mapy myśli rządzą się czterema podstawowymi prawami:

1.      Temat mapy symbolizuje centralny rysunek.

2.      Główne zagadnienia w postaci gałęzi wybiegają promieniście z centralnego rysunku.

3.      Gałęzie zawierają kluczowy rysunek lub słowo. Zagadnienia poboczne lub mniej ważne reprezentowane są jako gałęzie podporządkowane gałęziom wyższego rzędu.

4.        Gałęzie tworzą sieć węzłów.

Mapy myśli można wzbogacać o kolory, rysunki czy własne kody, które ułatwią zapamiętywanie treści.

Mapy myśli stanowią doskonałe narzędzie twórczego myślenia, ponieważ wykorzystują wszystkie zdolności mózgu związane z kreatywnością. Jak pisze Tony Buzan,  mapy myśli odgrywają jeszcze wiele innych ról, takich jak:

-       kształcenie umiejętności wiązania nowych informacji ze starymi

-       kształcenie umiejętności wykorzystania przestrzeni

-       ćwiczenie adaptacyjności umysłu

-       kształcenie umiejętności reorganizacji i kojarzenia założeń przedwstępnych

-       kształcenie wrażliwości estetycznej

-       kształcenie wrażliwości emocjonalnej

-       kształcenie wrażliwości na bodźce zewnętrzne: wzrokowe, słuchowe, dotykowe, smakowe i zapachowe

-       kształcenie umiejętności stosowania kodów wymiennych.

Stosując technikę myślenia twórczego opartego na mapach myśli, uczniowie zwiększają swoją kreatywność. Mapy są bardzo przydatne podczas porządkowania myśli i odczuć. Obejrzenie stworzonego przez siebie obrazu przywołuje potrzebne treści.

Mapy myśli mają różnorodne zastosowanie. Mogą być wykorzystywane na lekcjach, zajęciach dodatkowych służących rozwojowi, w rozwiązywaniu konfliktów i problemów osobistych. Mogą tworzyć nielinearny dziennik osobisty, służyć układaniu historii służących wspólnej nauce czy rodzinnym zabawom. Mapy myśli pomagają w pisaniu wypracowań, dłuższych prac, raportów i projektów.

Niektórzy uważają, że słowa osłabiają oddziaływanie obrazów. Inni twierdzą, że jedynie czysty, nieilustrowany tekst daje odbiorcy pełną swobodę interpretacji. Jeszcze inni twierdzą, że rysunek obok tekstu uściśla treść i nadaje mu określone znaczenie, tworząc kompatybilną całość. Jako nauczyciel przychylam się do tej opinii, bo wieloletnia praktyka sprawiła, że używam słów tak samo często jak ich wizualizacji. Tylko wtedy jestem w stanie osiągnąć edukacyjny sukces u większości uczniów.

Literatura:

 M.Smiciklas, Infografiki. Praktyczne zastosowanie w biznesie, Helion, Gliwice 2014.

M. Wieczorek-Tomaszewska, Kompetencje wizualne w praktyce edukacyjnej [online] [dostęp: 29 lutego 2016]. Dostępny w Internecie:

http://www.bg.up.krakow.pl/newbie/index.php/bie/article/viewFile/68/68

 T.Buzan, Mapy twoich myśli, Wydawnictwo Aha, Łódź 2014.

 Komunikacja wizualna pod red. P.Francuza, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2012.

            R. Arnheim, Myślenie wzrokowe, Wydawnictwo Słowo, obraz, terytoria,

                Gdańsk 2013.